آخرین اخبار

» » » نگاهی به رودخانه زیارت و وضعیت آبرسانی در شهر گرگان

    

    نگاهی به رودخانه زیارت و وضعیت آبرسانی در شهر گرگان

    نگاهی به رودخانه زیارت و وضعیت آبرسانی در شهر گرگان

    رودخانه خاصه‌رود که به دلیل عبور از شرق روستای زیارت به رودخانه زیارت مشهور گردیده از ادامه سلسله جبال البرز و همجوار با حوضه آبریز نکا و از ارتفاعات حاجی‌آباد سرچشمه می‌گیرد و پس از الحاق آبراهه‌های مختلف و عبور از ایستگاه آبسنجی ناهارخوران به طرف شهر گرگان جریان می‌یابد به رودخانه ناهارخوران نیز موسوم گردیده است.

    ناهارخوران که در جنوب گرگان و به فاصله حدود 10 کیلومتری از مرکز این شهر قرار دارد در سال‌های نه چندان دور استراحتگاه اهالی گرگان بود که در مسیر حرکت بسوی مشهد از راه شاهرود سفر می‌کردند و نیز توفقگاه اهالی روستای زیارت بشمار می‌آمد که برای خرید مایحتاج هفتگی و ماهانه و انجام کارهای ضروری از صبح علی‌الطلوع پای پیاده یا سوار بر اسب و دیگر چهارپایان به گرگان آمده و حوالی ظهر ضمن مراجعت این منطقه را برای استراحت، صرف ناهار و انجام فرایض دینی انتخاب نموده بودند که بتدریج به ناهارخوران شهرت یافت.

    برخورداری از مواهب طبیعی و سرسبزی منطقه برای هموطنان کشورمان که گرگان را برای استراحت بین راهی و توقف در مسیر مسافرتشان انتخاب نموده‌اند بسیار خاطره‌انگیز نموده ضمن اینکه ساکنان شهر گرگان و دیگر شهرهای استان نیز به تناسب فصول سال از آن بهره‌مند می‌شوند.

     

    مختصات و مشخصات رودخانه زیارت

    مساحت حوضه آبریز رودخانه زیارت تا ایستگاه اندازه‌گیری آب بالغ بر 100 کیلومترمربع و ابعاد آن 19.64 کیلومتر طول و 5.11 کیلومتر عرض می‌باشد که شکلی نسبتاً کشیده دارد.

    رودخانه زیارت با الحاق شاخه‌های آبشار زیارت و تول بنه تشکیل می‌گردد که پس از محل تلاقی بفاصله تقریبی یک کیلومتری جنوب روستای زیارت با ادامه مسیر به موازات جاده ارتباطی زیارت- ناهارخوران به سمت گرگان ادامه مسیر داده و پس از طی مساحت حدود 14 کیلومتر در حوالی روستای قربان‌آباد در شمال شهر گرگان به مسیر شرقی- غربی قره‌سو می‌پیوندد. مساحت حوضه آبریز رودخانه زیارت تا محل الحاق حدود 140 کیلومترمربع است.

     

    تغییرات جدید در بافت و گستردگی شهر و روستا

    رودخانه زیارت در طول مسیر ناهارخوران تا زیارت و آبشار تفرجگاه دائمی گردشگران محلی و مسافران عبوری از گرگان می‌باشد که به دلیل جاذبه زیاد گردشگری باعث اطراق آنان در منطقه ناهارخوران تا آبشار می‌گردد و از این راه تا حدودی رونق اقتصادی شهر گرگان و اهالی زیارت را سبب گردیده است.

    آبگرم زیارت نیز با توجه به تشکیلات زمین‌شناسی و احداث ساختمانی نه چندان درخور، توجه بعضی گردشگران را به خود جلب و جذب نموده و به صورت محدود مورد استفاده بازدیدکنندگان و نوجوانان محلی قرار می‌گیرد.

    متأسفانه در دو دهه ساله اخیر با تغییر و تحول فوق‌العاده حیرت‌آور، شهرنشینی آشفته و ناموزون، و احداث برج‌های پیچ در پیچ و ساختمان‌های بزرگ چندین طبقه و ویلائی روستای زیارت اصالت و طبیعت خود را از دست داده و تاکنون علی رغم برخی اقدامات ،در جهت تثبیت و نگهداری بافت قدیمی و سنتی روستا اقدام جدی به عمل نیامده است.

     

    سوابق آبسنجی رودخانه زیارت

    اطلاعات کمی و کیفی آب رودخانه زیارت، از زمان تأسیس ایستگاه هیدرومتری (آبسنجی) از سال 1340 در اداره امور آب گرگان و دشت (آب منطقه‌ای گلستان) موجود می‌باشد. ضمن اینکه مقادیر بارندگی منطقه ناهارخوران و داده‌های هواشناسی روستای زیارت نیز با استفاده از ادوات موجود، مورد استفاده طرح‌های مرتبط با آب جهت بهره‌برداری در طرح‌های عمرانی منطقه در دسترس متخصصان صنعت آب، خاک، کشاورزی و دیگر نهادها و سازمان‌ها قرار می‌گیرد. این بهره‌برداری در جهت اجرای طرح‌ها اجتناب‌ناپذیر است.

    حداکثر ارتفاع حوضه آبریز زیارت 3086 متر و ابتدای تشکیل رودخانه اصلی 2620 متر است که طول رودخانه تا ناهارخوران 21 کیلومتر با شیب متوسط 10.1 درصد از نقشه 1:50000 به دست آمده است.

     

    سوابق حقّآبه بران

    تأسیسات تقسیم آب حقابه بران رودخانه زیارت در جنوب پاسگاه نیروی انتظامی به ترتیب زیر جهت آبیاری اراضی کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرد:

    نهر اوزینه منشعب از رود ناهارخوران واقع در 5 کیلومتری جنوب قلعه حسن با کانالی به طول 8 کیلومتر و با دِبی* (débit) حدود 120-30 لیتر در ثانیه به مدت 120 روز حدود 45 هکتار از اراضی قلعه حسن، اوزینه، جعفرآبادکنارشهر و پادگان گرگان را آبیاری می‌نماید. به عبارتی جهت آبیاری نسق شالیکاری و شرب پادگان و شهر گرگان از زمان‌های بسیار قدیم آب رودخانه ناهارخوران به 112 سهم برای 5 ناحیه به شرح زیر تقسیم گردیده است:

    1- قلعه حسن، 2- اوزینه، 3- پادگان گرگان، 4- جعفرآبادکنارشهر، 5- سازمان آب.

    سهم پادگان قبلاً به مصرف شرب و آبیاری اراضی محوطه فضای سبز پادگان می‌رسید که با سهم جعفرآباد به دلیل از بین رفتن اراضی کشاورزی و تبدیل به واحدهای مسکونی به سهم سازمان آب به شرب شهروندان گرگان اضافه شده و اختصاص یافته است و فقط نسق شالیکاری قلعه حسن و اوزینه همچنان حقآبه‌بران سهم خود از رودخانه زیارت در ماههای زراعی هستند.

    رودخانه زیارت پس از عبور از ناهارخوران با تغییر مسیری به دامنه ارتفاعات از پل سیدمسعود به قلعه حسن رسیده و پس از عبور از گلشهر، کوی اوحدی، کوی گلها و ضلع جنوبی پادگان از مجاور دانشگاه آزاد و شرق روستای محمدآباد به مسیر قره‌سو می‌پیوندد.

    آب بندان شهید صدوقی واقع در شمال روستای محمدآباد به حجم تقریبی 1.5 میلیون مترمکعب برای بهبود و توسعه حدود 100 هکتار اراضی و نسق شالیکاری با احداث‌بندی از انتهای رودخانه زیارت انشعاب گرفته که در رونق اقتصادی و ازدیاد انواع محصول کشاورزی این منطقه نقش بسزائی دارد.

    آب بندان افشین اردلان به مساحت 3 هکتار واقع در غرب قربان‌آباد متروکه گردیده ولی آب بندان عیسی و قاسم اسماعیلی به مساحت 45 هکتار با حجم تقریبی 100 هزار مترمکعب به پرورش ماهی می‌پردازد.

     

    کیفیت آب

    ضمن اینکه کیفیت شیمیایی (chemical) و باکتریولوژیک (bacteriologic) آب رودخانه نیز دستخوش تغییرات زیادی گردیده است که لاجرم افزایش هزینه تصفیه شیمیایی و میکروبی (microbial) را به دنبال دارد.

    تاسیسات آب شرب شهر گرگان نیز در زیارت، مسیر زیارت- ناهارخوران، ناهارخوران و در مسیر ناهارخوران- گرگان برای جمع‌آوری و تصفیه شیمیایی و فیزیکی (physical) چشمه‌ها و رودخانه زیارت فعال می‌باشد که برای شرب ساکنان شهر گرگان از آن استفاده بعمل می‌آید.

    ضمن اینکه مقداری از آب رودخانه‌ النگ‌دره نیز پس از انجام مراحل تصفیه لازم و قابل قبول استاندارد صنعت آب در مسیر انتقال به گرگان با آبدهی رودخانه زیارت جهت مصارف شرب به طرف شهر جریان دارد.

    علاوه بر استفاده از آب سطحی رودخانه زیارت و چشمه‌های بین راهی، و آبدهی رودخانه النگ‌دره، افزایش آبدهی تعدادی چاه عمیق نیز در مسیر انتقال به گرگان جهت مصرف آب شرب مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند.

     

    تحول در حفر چاههای جدید در 4 دهه گذشته

    در حال حاضر با توجه به توسعه محدوده شهری و گسترش سریع شهر گرگان در سطح و در ارتفاع پس از استان شدن (در سال 1376)، بیش از 80 حلقه چاه از راههای دور و نزدیک مصرف شرب ساکنان شهر را تأمین می‌نماید که افزایش حفر چاه و استحصال آب از آن بدلیل افزایش جمعیت سال‌های آتی اجتناب‌ناپذیر می‌باشد.

    با توجه به آبدهی چاههای موجود وضعیت بارندگی محدوده گرگان حفر چاه و تأمین آب شرب مورد نیاز شهروندان، دغدغه خاطر مسئولان آب شرب می‌باشد ضمن اینکه در طول قریب 4 دهه گذشته (به ویژه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن 1357) بدلیل افزایش حفر چاه، برداشت بیش از تغذیه سفره آب زمینی و عدم جایگزینی آن، سطح آب اولیه چاه‌ها از غرب به شرق در سر تاسر استان از 60 تا بیش از 200 متر اُفت داشته است.

    در حال حاضر با وجود بیش از 80 حلقه چاه‌ حفرشده در محدوده گرگان تا آزادشهر، آب شرب اهالی شهر گرگان از راههای دور و نزدیک تأمین می‌شود و حفر چاه‌های جدید نیز با توجه به افزایش جمعیت ضرورت تأمین آب اجتناب‌ناپذیر می‌باشد و می‌بایست اقداماتی در خصوص تغذیه سفره آبهای زیرزمینی اندیشیده شود. طرحهای گوناگون تغذیه مصنوعی برای افزایش حجم آب زیرزمینی، لاجرم بالاآمدن سطح آب و همچنین جلوگیری از هزینه و حفر چاه، اساسی‌ترین اقدامی است که مسوولان آب استان می‌بایست بدان اقدام نمایند که بطور اجمالی عبارتند از:

    1- حفر استخرهای متعدد بزرگ وکوچک در بالادست شهر و انتقال قسمتی از آب رودخانه به آن صرفاً به منظور نفوذ آب و در صورت امکان جهت تامین آب اراضی کشاورزی محدوده مجاور.

    2- حفر چاههای نیمه عمیق بدون لوله‌گذاری در مسیر رودخانه به منظور هدایت قسمتی از آب رودخانه به داخل چاهها به منظور تغذیه سفره آب زیرزمینی.

    3- احداث بندهای پلکانی بصورت سنگ چین (سنگی- گابیونی) در مسیر رودخانه‌های مشرف به شهر به منظور تغذیه سفره آب زیرزمینی از بستر و دیواره‌ها و بالا آمدن سطح ایستایی.

    اقدامات فوق حداقل از افت سطح آب جلوگیری خواهد نمود و در صورت افزایش بارندگی و نفوذ به زیر زمین باعث بهره‌وری بیشتر چاه، جلوگیری از حفر چاه جدید و بهره‌برداری و رفع نگرانی مسوولان آب خواهد بود و شناخت از زمین‌شناسی منطقه به منظور نفوذ آب در لایه‌های مختلف زمین از اولویت‌های طرح‌های تغذیه مصنوعی محسوب می‌شود.

    نتایج طرح تغذیه مصنوعی در حوضه آبریز زیارت و اثرات ناشی از آن می‌تواند به‌عنوان الگو قرار گرفته و به دیگر حوضه‌های آبریز در مجاور شهرهای استان جهت تأمین آب شرب نیز تعمیم داده شود.

    آبدهی رودخانه و چشمه‌سارهای متعدد حوضه زیارت تحت تاثیر بارندگی می‌باشد که در ارتفاعات باعث انباشت برف و ذوب تدریجی آنها در اواخر بهمن تا ماههای گرم سال بوده که باعث افزایش آبدهی رودخانه گردیده و در مقدار جریان چشمه‌ها نیز مؤثّر می‌باشد.

    از طرفی بستر و دیواره‌های رودخانه با توجه به تشکیلات زمین‌شناسی باعث نفوذپذیری و تغذیه سفره آب زیرزمینی گردیده که افزایش سطح اولیه آب در اعماق زمین را باعث می‌شود که با توجه به اطلاعات موجود حدود 30-25 درصد بارندگی سالانه حوضه مذکور در رودخانه جریان یافته که مقداری بصورت تبخیر از دسترس خارج گشته و مقداری نیز نفوذ می‌کند که تشکیل منابع آب زیرزمینی را می‌دهد و به صورت چشمه و چاه برای مقاصد مختلف مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند.

     

    گسترش شهرنشینی در روستای زیارت و افزایش شدید تقاضا برای آب خانگی

    افزایش شدید واحدهای مسکونی و گسترش آپارتمان‌سازی در دو دهه اخیر در منطقه زیارت باعث کاهش جریان آب رودخانه و آبدهی چشمه‌ها گردیده که اطلاعات مربوط به کمی آب رودخانه از ایستگاه آبسنجی گواه این مدعا می‌باشد. از طرف دیگر اندازه‌گیری سطح آب چاههای مشاهده‌ای و هیدروگراف سالهای آماری نیز نشان می‌دهد که کاهش سطح آب اولیه در سال‌های بعد از انقلاب ضرورت افزایش عمق لوله‌گذاری را ایجاب کرده، و افزایش هزینه خرید و تجهیزات چاه را اجتناب‌ناپذیر ساخته به طوری که در سال‌های اخیر حفر چاه بجای چاههای قبلی با افزایش عمق بیشتر و هزینه راه‌اندازی آنها با افزایش قدرت پمپ همراه بوده است ضمن اینکه افزایش جمعیت و تامین آب شرب نیز تقاضای درخواست بیشتر از آب زیرزمینی و حفر چاهها را اجتناب ناپذیر می‌نماید.

    با اجرای روش های مناسب تغذیه مصنوعی در مسیر رودخانه از سرخ چشمه تا پل سید مسعود می‌شود بالا آمدن سطح آب چاهها را انتظار داشت که نتیجه آن تغییرات هیدروگراف (hydrograph) چاههای مشاهده‌ای در محدوده حوضه آبریز تا محل الحاق به رودخانه قره سو را می توان مورد بررسی قرار داد.

    ارقام سطح ایستابی چاههای مشاهده‌ای سال قبل در ماههای مختلف و رسم هیدروگراف سالانه و مقایسه آن، افزایش سطح ایستابی را از شروع تاثیرگذاری در سفره آب زیرزمینی مشخص ساخته و افزایش ارتفاع سطح آب اولیه در هر ماه را نیز دقیقاً برآورد نموده که با استمرار آن حداکثر افزایش سطح آب زیرزمینی را مشخص ساخته که نتایج حاصله را می‌توان به دیگر حوضه‌های آبریز نیز تعمیم داد.

     

    ضرورت برنامه ریزی اساسی و اقدام برای جلوگیری از هدر رفتن، بازیافت و تأمین آب در آینده

    با توجه به جمعیت موجود و روبه افزایش، میزان آب انتقالی برای شرب شهروندان حدوداً بیش از میانگین مصرف سرانه است که قدیمی بودن لوله‌کشی آب شهر و نشت آب در مسیرهای مختلف نیز از آن جمله است اما متاسفانه برای رفع این معضل کمتر اقدام شده است.

    امید اینکه مسوولان آب استان گلستان برای تأمین آب شرب و افزایش آبدهی بیشتر چاهها و جلوگیری از نشت آب لوله‌ها در مسیرهای مختلف اقدام عاجل به‌عمل آورند تا علاوه بر رفع نگرانی، از حفر چاه جدید برای تأمین آب به دلیل اُفت سفره‌ها و عواقب ناشی از آن پرهیز نمایند.

    گفتنی است که یک لیتر آب در ثانیه معادل 86400 لیتر آب در شبانه روز است که با توجه به مصرف روزانه بیش از 200 لیتر تامین آب 400 نفر را می‌توان انتظار داشت، بنابراین مقدار آب مورد نیاز شهر گرگان (و نه شهرستان) با جمعیت حدود 400 هزار نفر حداکثر 11000 – 10000 لیتر در روز خواهد بود در صورتی که اکنون بیش از این مقدار از منابع مختلف در خط لوله‌های آبرسان جریان دارند که در صورت ترمیم و اصلاح شبکه می‌توان انتظار داشت که تا سال‌های طولانی در آینده شهر گرگان به منابع جدید آب نیاز نداشته باشد.

    همچنین باید توجه داشت که حفر، تجهیز و راه‌اندازی یک حلقه چاه با هزینه برق مصرفی و حقوق نگهبان پمپ 24 ساعته (3 نوبت نگهبان پمپ) با احداث اتاقک سرچاهی و مسکونی نگهبان با قیمت‌های روز حدود 300 میلیون تومان هزینه دارد که با اقدام به انجام طرح تغذیه مصنوعی از بیشتر شدن هزینه‌ها قاطعانه جلوگیری به‌عمل خواهد آمد و ضمناً از عواقب اُفت جبران‌ناپذیر سفره آب زیرزمینی در سال‌های آینده نیز، کاسته خواهد شد.

     

    عبدالناصر مهيمني، روزنامه‌نگار، مترجم و مدرس زبان انگليسي

    ارسال این مطلب به دوستان
    انتخاب محتوای ارسالی: عنوان مطلب خلاصه مطلب
    نام شما: آدرس ایمیل:

    مطالب مشابه مطلب فوق

    بازدید کننده عزیز, شما هنوز به عضویت سایت در نیامده اید.
    پیشنهاد می کنم در سایت ثبت نام کنید و یا وارد سایت شوید.

کلیه حقوق این وب سایت محفوظ و متعلق به روزنامه گلستان نو می باشد. [ طراحی ، اجرا و پشتیبانی : سفارش دات نت ]